Қараганды тарихы.
Аңыз – ғасырлар бойы Сарыарқадаласы өзінің қойнауында теңдессіз қазынаны жасырып келді. 1833 жылдың көктемінің бір күнінде бозбала бақташы Аппақ Байжановбайдың малын айдап келе жатты. Бір уақыт ол суырдың ініне көзі түсіп еді, олардың біреуінен ол жұмыр жылтыраған тастардың үйіндісін көрді. Тастарды көре сала бақташыжердің түбіндегі жасырынған ұлы қазынаны кім ашар болса,сонықандай байлық пен атақ күтіп тұратындығын есіне түсірді.Кейінірек бозбала өзінің олжасын қарттарға көрсетті, кенеттен, тастардың біреуі алауға түсіп кетті де жана бастады. Сол мезетте-ақ ерекше жанғыш тас жайлы хабар даланы бойлай тарап кетті. 1856 жылдың наурыз айында Петропавловсккөпесі Ушаков Игілікбайданосы жерді10 жылқы мен 250сөлкебайға (сом) сатып алып, алғашқы шахтаның негізін қалады.
Қаланың салтанатты қақпасы. Арқа. 1932 жылдың 10 наурызында Петропавловскның орталығы болып Қарағанды облысының негізі қаланды. Кент 1934 жылдың 14 ақпанында қала мәртебесін алды . 1936 жылдың 29 шілдесінде Қарағанды облысының орталығы Қарағанды қаласы болды.
КМС - 1950 жылы И.Бреннер, Я.Яныш сәулетшілерінің жобасы бойынша салынды. Діңмаңдайшасы 6 мүсінмен – кенші, құрылысшы, шопан, ұжымшар мүшесі (әйел), ақын және жауынгер безендірілген.
«Кеншілер даңқы» монументі 1944 жылы орнатылды, мүсіншісі А.Билык, сәулетшісі Н.Малков.
Вокзал - вокзалдың ғимараты 1956 жылы қаланды. Фойе мензалдар Каз.ССР еңбегі елеулі суретшісі П.К. Антоненконың мүсін барельефтарымен безендірілген. Соғыс жылдарында бұл жерден майданға қару – жарақпен эшелондар жөнелтілді. Және осы жерден соғыс алаңындағы жараланғандарды біздің госпиталдарға тасушы «Шапағат поезді» өтіп тұрды.
«Мәңгілік алау» - ҰОС қаза болған Қарағанды жауынгерлерінің даңқы монументі. 1976-78 жылдары Жеңіс саябағында орнатылған.Сәулетшісі: Н. Койшибеков, мүсіншісі: Ж. К. Молдабаев. Қызыл гранитпен көмкерілген орыс және қазақ жауынгерлерінің жартылай денелері бейнеленген, мыстан жасалынған горельефті, көлденең орналасқан жазуы бар тастан тұрады. Монументтің дәл ортасында қола жұлдыз. Стеланың алдында жауынгерлер қаласы жерінен алынған капсулалар бірге қаланған қызыл граниттен көтеріңкі жер орналасқан.Сұр гранитпен қапталған қиғаш салмақ өлшеуіш сатушылары шойыннан құйылған «1941-1945» сандарымен қиылысады. Монументтің даңқын шығарған 1980 авторлық ұжымға Казақстанның ЛКЖБ сыйы саңлағы атағы берілді.
К.Станиславский атындағы облыстық орыс драма театры – театр 1930 жылы қаланды. Қарағандыда 1940 жылдан бастап жұмыс істейді.Зал 772 орынға есептелінген. 1962 жылы театрға жаңашылдықтың ұлы режиссері К.С.Станиславскийдің аты берілді.
Жеңіс саябағы– құрылыс Жеңістің 60 жылдығында басталды. Саябақтың құрылысы Ұлы Отан соғысындағыдай төрт жылға созылды.Символдық мәнді. Әйткенмен саябақтық кіре беріс баннерінде құрылыс 2007 жылы басталды деп жазылған, ал шындығында алғашқы қазығы екі жыл бұрын қағылған болатын. Жеңіске арналған саябақты қаланың Оңтүстік – Шығыс бөлігінде тұрғызу ойы алғаш рет облыстың бұрынғы әкімі Камалтина Мухамеджановта туған болатын. Әуелі құрылысқа барлық қауым болып қаражат жинады, ал соңғы 2 жылда ауқымды бюджеттік қаражат бөлінді. Қарағандының 13 га жайлы ауданында ағаш отырғызу басталды. Соңғы 3 жылда 3 мың ағаш отырғызылып, саяжолдар мен ондаған гүлзарлар отырғызылды. 1945 жылы әкелер мен аталар Германиямен болған соғысты жеңген болса, 2009 жылы ұлдары мен немерелері Қытаймен болған виртуалды жарыста жеңіліс тапты деп Карагандылықтар әзілдейді. Саябақтың барлық сәндік бөліктері дерлік қытайдың материалдарынан жасалынған деп айтуға болады. Саябақтың басты әшекейі субұрқақты ротонда (Қазақстандағы ең биігі) болды, бұл жердің әрбір бөлігі мағыналы. 4 қола барельефтерде 4 майдан жауынгерлерінің бейнесі. Алғашқы және әзірге бірден-бір сәулеленген әуенді субұрқақ «Жеңіс субұрқағы» деп аталады. 9 мамыр 2010 жылы алғаш рет және бірден – бір жеңістің дәуірін бейнелеуші 8 айшықты көре аласыз. Бұл кең саяжол әржылдық Жеңіс Күніндегі әскери шеруге арналған.
«Мәңгілік алау» - ҰОС қаза болған Қарағанды жауынгерлерінің даңқы монументі. 1976-78 жылдары Жеңіс саябағында орнатылған.Сәулетшісі: Н. Койшибеков, мүсіншісі: Ж. К. Молдабаев. Қызыл гранитпен көмкерілген орыс және қазақ жауынгерлерінің жартылай денелері бейнеленген, мыстан жасалынған горельефті, көлденең орналасқан жазуы бар тастан тұрады. Монументтің дәл ортасында қола жұлдыз. Стеланың алдында жауынгерлер қаласы жерінен алынған капсулалар бірге қаланған қызыл граниттен көтеріңкі жер орналасқан.Сұр гранитпен қапталған қиғаш салмақ өлшеуіш сатушылары шойыннан құйылған «1941-1945» сандарымен қиылысады.Монументтің даңқын шығарған 1980 авторлық ұжымға Казақстанның ЛКЖБ сыйы саңлағы атағы берілді.
Тәуелсіздік стелласы 2006 жылы ашылды. Стелла 4 жағынан арыстанның айбарлығын, қыранның қырағылығын, өгіздің салмағы мен күшін, кермаралдың жылдамдығын, жүйріктігін, жауға қарсы түлкінің қулығын, тапқырлығын бейнелейтін тұлпарлармен безендірілген. Сонымен қатар ұлттық айқышталған ою-өрнектерді табуға болады.
Стелланың ұшар басында күн астындағы қыран бейнесі орналасқан. Қыран мен бүркіт көшпенділердің дүниетанымында ерекше орын алады. Оның Қазақстанда мекен ететін этникалық топтар мен халықтардың елтаңбасы мен жалауындағы бейнесі ежелгі дәстүрдің көрінісі. Символдық мәні бойынша қыран бейнесі мемлекеттік билікті, кеңдікті және қырағылықты бейнелейді. Далалықтар үшін бұл еркіндіктің, азаттықтың, мақсаткерліктің, биіктіктің және болашаққа қарай қанат қағудың символы. Сонымен қатар қыран, зорқын күшке ие бола отырып, болашақты бағындыруда кез-келген кедергі келтірушілерге тиісті қарсылық көрсете алады. Қыран бейнесі әлемдік өркениет биігіне ұмтылған жас егеменді Қазақстан ойынан туған болатын.
